Przejdź do treści

Psittacus

Najstarsze gry planszowe świata - zabytkowa kamienna plansza do gry logicznej

Temat: Notatki ze studia

Najstarsze gry świata: Senet, Go i 5000 lat prostych zasad

Poznaj najstarsze gry planszowe: egipski senet, mezopotamską Grę z Ur, Go i mancalę. Zobacz ich zrekonstruowane zasady i ponadczasową logikę projektowania.

Autor Psittacus StudioStudio gier mobilnych

Opublikowano 11 min

Rzeźbiona deska podzielona na pola, garść patyczków do losowania ruchów, dwóch graczy i wolny wieczór. Choć od partii rozgrywanych w starożytnym Memfis czy Ur dzielą nas tysiąclecia, sam rytuał prawie się nie zmienił. Współczesny ekran smartfona pełni dziś dokładnie tę samą funkcję, co dawna drewniana kasetka: tworzy przestrzeń do skupienia, rywalizacji i logicznego myślenia. Gry towarzyszą ludzkości dłużej niż monety, pismo czy większość znanych z historii miast.

W Psittacus Studio tworzymy mobilne łamigłówki, dlatego do pradawnych plansz podchodzimy z perspektywy projektantów. Każdy odnaleziony w grobowcu czy ruinach zestaw to zapis tego, jak dawne cywilizacje rozumiały los, sprawiedliwość i dobrą zabawę. A ponieważ naszą maskotką jest papuga Poly, w tej opowieści nie zabraknie też ptasiej perspektywy. Zamiłowanie do łamigłówek i czystej zabawy łączy ludzi i papugi mocniej, niż mogłoby się wydawać.

Zanim powstały pierwsze plansze: dlaczego w ogóle gramy?

Zabawa nie jest wyłącznie ludzkim wynalazkiem. W świecie zwierząt służy doskonaleniu zmysłów, budowaniu więzi i rozładowywaniu napięcia, ale mało która grupa stworzeń bawi się z taką pasją jak papugi. Nowozelandzka kea potrafi lepić śnieżki, toczyć je po zboczach i wydawać specyficzny odgłos zabawy, który badacze z Messerli Research Institute uznali za pierwszy potwierdzony przypadek zaraźliwego nastroju u ptaków: gdy jedna kea zaczyna nawoływać podczas zabawy, reszta stada natychmiast dołącza do harców.

Człowiek poszedł jednak o krok dalej. Zamiast improwizowanych figli wprowadził umowne reguły, wytyczył granice planszy i przypisał wartości pionkom. Z czasem ta prosta rozrywka nabrała wymiaru kulturowego. Rzut kośćmi przy ognisku przestał być tylko zabijaniem czasu - stał się opowieścią o losach duszy, próbą odgadnięcia woli bogów czy bezpiecznym poligonem strategicznym dla dowódców. Zwyczaj siadania naprzeciw drugiego człowieka przy wspólnej planszy przetrwał upadek kolejnych imperiów.

Senet: egipska wędrówka w zaświaty (ok. 3100 p.n.e.)

Najstarsze zachowane plansze do senetu odnaleziono w grobowcach I dynastii egipskiej, co pozwala datować ich początki na około 3100 r. p.n.e. To jeden z najwcześniejszych fizycznych dowodów na istnienie zorganizowanej gry planszowej. Układ był prosty: podłużna kasetka z trzydziestoma polami w trzech rzędach po dziesięć, po kilka pionków dla każdego gracza oraz dwustronne patyczki lub kości zwierzęce, których rzut wyznaczał liczbę pól do przejścia.

Najstarszy znany wizerunek senetu zachował się w mastabie wezyra Hesy-Re (ok. 2620 p.n.e.). Egipcjanie dokumentowali swoje rozgrywki niemal od początku powstania pisma, a w seneta grali wszyscy - od rzemieślników po faraonów. Królowa Nefertari, małżonka Ramzesa II, została uwieczniona na ścianie swojego grobowca podczas partii rozgrywanej w drodze do krainy zmarłych, a w grobowcu Tutenchamona odkryto aż cztery kunsztownie wykonane zestawy.

Jak zauważają eksperci z Metropolitan Museum of Art, w epoce Nowego Państwa senet zyskał głęboki sens religijny. Samo słowo senet oznacza “przechodzenie”. Zwykła gra wyścigowa stała się alegorią podróży duszy przez podziemny świat (Duat), gdzie poszczególne pola symbolizowały pułapki i próby czekające zmarłego. W rozdziale 17. Księgi Umarłych skryba Ani gra w seneta z niewidzialnym przeciwnikiem, walcząc symbolicznie o pomyślne przejście w zaświaty. Zachował się nawet satyryczny papirus z lat 1250-1150 p.n.e. (dziś w British Museum), na którym przy planszy zasiadają lew i gazela.

Starożytna egipska plansza do gry w senet z trzydziestoma polami

Największą zagadką pozostają same reguły. Egipcjanie grali w seneta przez blisko trzy tysiąclecia, lecz nie zostawili ani jednego kompletnego podręcznika zasad. Zapisywali receptury medyczne, zaklęcia i rozliczenia zboża, ale o regułach najpopularniejszej gry milczeli - były tak powszechnie znane, że spisywanie ich nikomu nie przyszło do głowy.

Dzisiejsze zasady to rekonstrukcje archeologów, z których najbardziej cenione opracowali Timothy Kendall (Passing Through the Netherworld, 1978) oraz brytyjski historyk R. C. Bell. Obaj badacze przyjęli, że był to wyścig pionków w kształcie litery S, w którym kluczowe znaczenie miało omijanie pól niebezpiecznych i bezpieczne wyprowadzanie figur poza planszę. Szczegółowe zestawienie tych teorii przedstawia artykuł w serwisie GamesFanatic.

Królewska Gra z Ur: mezopotamski przebój (2600-2400 p.n.e.)

Podczas gdy w Egipcie grano w seneta, w Sumerze triumfy święciła gra o dwudziestu polach, znana dziś jako Królewska Gra z Ur. Wspaniałe, inkrustowane masą perłową i lapis lazuli plansze odkrył sir Leonard Woolley w latach 20. XX wieku podczas wykopalisk w Królewskiej Nekropolii w Ur. Datowane na lata 2600-2400 p.n.e. egzemplarze można oglądać w zbiorach British Museum.

Popularność tej gry przekroczyła wszelkie granice. Egzemplarze i zarysy plansz odnajdywano na terenie dzisiejszego Iranu, Syrii, Izraela i Egiptu. Kiedy gracze nie mieli pod ręką luksusowej skrzynki, wydrapywali dwadzieścia charakterystycznych pól na cegłach, płytach chodnikowych czy glinianych skorupach.

W przeciwieństwie do senetu, w przypadku Ur historia obeszła się z nami łaskawie. W latach 80. XX wieku Irving Finkel, kustosz z British Museum, przetłumaczył glinianą tabliczkę zapisaną pismem klinowym przez babilońskiego skrybę w 177 r. p.n.e. Tabliczka zawierała drobiazgowy opis reguł, cytując przy tym jeszcze starsze tradycje. Dzięki temu wiemy dokładnie, jak wyglądała rozgrywka: dwóch graczy dysponowało siedmioma pionkami, a ruchy wyznaczały cztery czworościenne kości z zaznaczonymi wierzchołkami. Pionki wchodziły na planszę osobnymi torami, walczyły o centralny przesmyk i uciekały przed zbiciem, korzystając ze specjalnych pól oznaczonych rozetami.

Zwięzłe omówienie źródeł i wariantów podaje artykuł o Royal Game of Ur na Wikipedii, a w odtworzoną wersję można zagrać bezpośrednio na platformie RoyalUr.net. Po wiekach dominacji na Bliskim Wschodzie gra powoli ustąpiła miejsca nowszym konstrukcjom, stając się prawdopodobnie jednym z przodków współczesnego tryktraka.

Królewska gra z Ur - inkrustowana mezopotamska plansza i czworościenne kości

Go: proste reguły, bezkresna głębia (Chiny)

Chińska tradycja przypisuje powstanie Go legendarnemu cesarzowi Yao, który miał zlecić opracowanie gry swojemu doradcy, aby nauczyć syna dyscypliny i strategicznego myślenia. Najstarsza pewna wzmianka pisana pojawia się w kronice Zuo Zhuan (ok. 548 r. p.n.e.), a w Dialogach konfucjańskich gra wymieniana jest jako zajęcie godne szlachetnego męża obok muzyki i kaligrafii.

Najstarsze zachowane fragmenty ceramicznych plansz pochodzą z czasów Zachodniej Dynastii Han (ok. 200 r. p.n.e.), co drobiazgowo dokumentuje badanie na blogu BabelStone. Początkowo grano na siatce 17x17, a obecny kanon 19x19 (dający 361 przecięć) ugruntował się ostatecznie w epoce dynastii Tang.

Zasady Go dają się wyjaśnić w dwie minuty: gracze na zmianę kładą czarne i białe kamienie na przecięciach linii. Położony kamień nie rusza się z miejsca, dopóki nie zostanie okrążony i zbity. Celem nie jest bezwzględne zniszczenie armii wroga, lecz otoczenie jak największego terytorium. Z tej elementarnej bazy wyłania się jednak potężna przestrzeń kombinatoryczna. Liczbę legalnych partii szacuje się na 10^170. Dla porównania: liczba Shannona określająca złożoność szachów to około 10^120, a liczba wszystkich atomów w obserwowalnym wszechświecie to zaledwie 10^80.

Z tego powodu tradycyjne programy komputerowe przez dekady przegrywały z ludzkimi mistrzami. Dopiero w marcu 2016 roku algorytm AlphaGo stworzony przez zespół Google DeepMind pokonał Lee Sedola, co stało się jednym z najważniejszych kamieni milowych w rozwoju sztucznej inteligencji. Dla projektanta łamigłówek Go jest niedoścignionym wzorem: pokazuje, że prawdziwa głębia nie wymaga tomów skomplikowanych przepisów, lecz wynika z naturalnej interakcji kilku spójnych zasad.

Tradycyjna drewniana plansza do gry w Go z czarnymi i białymi kamieniami

Mancala: rytm, nasiona i czysta arytmetyka (Afryka i Azja)

Mancala nie jest pojedynczym tytułem, lecz ogromną rodziną tradycyjnych gier polegających na rozsiewaniu i zbieraniu pionków. Choć ze względu na nietrwałość drewnianych plansz dokładny wiek mancali budzi spory badaczy, najstarsze kamienne plansze z Etiopii i Erytrei łączone są ze starożytnym królestwem Aksum (początki naszej ery). Samo słowo wywodzi się z arabskiego naqala, co oznacza “przenosić” lub “przemieszczać”.

Mechanizm jest niezwykle intuicyjny: planszę tworzą rzędy dołków, w których spoczywają nasiona, kamyki lub muszle kauri. Gracz bierze zawartość jednego dołka i po kolei, ziarno po ziarnie, rozsiewa je wzdłuż kolejnych zagłębień. Jeśli ostatnie ziarno wpadnie w odpowiednie miejsce, przejmuje się nasiona z dołków przeciwnika. Do gry nie potrzeba żadnych kości ani kart - wynik zależy wyłącznie od pamięci, planowania i rachunku w pamięci. Jeśli brakuje rzeźbionej deski, wystarczy wygrzebać dołki w piasku lub ugniecionej ziemi.

Na kontynencie afrykańskim i w Azji powstały setki regionalnych odmian. W Afryce Zachodniej dominuje turniejowe oware, w Afryce Wschodniej (Kenia, Tanzania) niezwykle złożone czterorzędowe bao, a w Kazachstanie i Azji Centralnej toguz kumalak. Bogaty przegląd tych wariantów oferują serwis Ancient Games oraz baza TradGames. W mancali urzeka to, jak naturalny rytm przesypywania ziaren zamienia się w wyrafinowaną strategię - to żywy dowód na to, że najlepsze pomysły w historii gier rodziły się z obserwacji codziennych czynności.

Drewniana plansza do mankali z rzędami dołków i nasionami do siewu

Z kącika ornitologa: co łączy papugi z grami logicznymi?

Nasze studio zawdzięcza papudze swoją nazwę i tożsamość, ale relacja między ptakami a światem logicznego myślenia sięga głębiej, niż mogłoby się wydawać:

  1. Psittacus, czyli słowo z antycznym rodowodem. Nazwa naszego studia pochodzi z łaciny, która przejęła greckie słowo psittakos. W I wieku n.e. Pliniusz Starszy w X księdze Historii naturalnej poświęcił papugom osobny rozdział, opisując ich bystrość i talent do naśladowania ludzkiej mowy. Rzymski poeta Marcjalis wspominał ptaka witającego gości cesarskim Ave Caesar, a w średniowieczu wzmianki te utrwalił bestiariusz Izydora z Sewilli.
  2. Łapy jak zręczne dłonie. Papugi to jedne z nielicznych ptaków obdarzonych stopami zygodaktylicznymi: dwa palce skierowane są do przodu, a dwa do tyłu. Dzięki temu nie tylko sprawnie wspinają się po gałęziach, ale potrafią chwytać przedmioty, obracać nasiona i manipulować drobnymi elementami zupełnie tak, jak człowiek operuje pionkami na planszy. Budowę anatomiczną tych stóp opisuje encyklopedia Britannica oraz badania embriologiczne w portalu PMC.
  3. Ptasi matematycy. W grach takich jak mancala kluczem jest szybkie szacowanie liczb. Wśród zwierząt jednym z najlepiej udokumentowanych talentów arytmetycznych dysponował Alex - słynny żako (Psittacus erithacus) badany przez dr Irene Pepperberg. Alex nie tylko bezbłędnie liczył przedmioty do sześciu, ale intuicyjnie rozumiał brak ilości, czyli koncepcję zera. O badaniach tych informował m.in. magazyn National Geographic, a dorobek Pepperberg podsumował artykuł Audubon oraz publikacja w portalu AAAS.
  4. Zwierzęta i gry na tych samych szlakach. Zarówno gry planszowe, jak i egzotyczne ptaki wędrowały w starożytności dokładnie tymi samymi traktami karawanowymi. Papugi dotarły do basenu Morza Śródziemnego z Indii wraz z powracającymi wojskami Aleksandra Wielkiego, trafiając do ptolemejskiego Egiptu wieki po narodzinach senetu, o czym świadczą m.in. tkaniny analizowane w publikacji Oriental Institute w Chicago.
  5. Myślenie sekwencyjne i rozwiązywanie problemów. Współczesne badania nad ptasim poznaniem wykazują, że papugi (zwłaszcza kakadu i kea) doskonale radzą sobie z wieloetapowymi zagadkami mechanicznymi: potrafią zaplanować sekwencję usunięcia zawleczek, przekręcenia kół zębatych i użycia patyczka, by zdobyć nagrodę. To dokładnie ten sam proces przyczynowo-skutkowy, który angażujemy podczas rozwiązywania łamigłówek.

Wniosek: dlaczego proste reguły wygrywają próbę czasu

Senet, Królewska Gra z Ur, Go i mancala przetrwały tysiąclecia z tego samego powodu: opierały się na przejrzystych założeniach, które można było wytłumaczyć w kilka chwil, oferując jednocześnie przestrzeń do doskonalenia przez całe życie. W tych grach nie było miejsca na zbędne komplikacje ani sztuczne przeszkody - każda reguła wynikała wprost z logiki planszy.

Ta sama zasada przyświeca nam w Psittacus Studio. Dobra gra logiczna nie potrzebuje przeładowanego interfejsu ani wielostronicowych samouczków. Wymaga czytelnej, eleganckiej mechaniki i satysfakcjonującej głębi. Właśnie z tego przekonania zrodziło się Polydocu - nasza gra logiczna w klimacie dżungli. Bo choć materiał planszy zmienił się z gliny i drewna na ekran telefonu, pragnienie mądrej, wciągającej rozgrywki pozostaje dokładnie takie samo jak pięć tysięcy lat temu.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jaka jest najstarsza gra planszowa świata? Najstarsze zachowane fizyczne plansze pochodzą z Egiptu (ok. 3100 p.n.e.) i należą do gry senet. Niewiele młodsza jest mezopotamska Królewska Gra z Ur (2600-2400 p.n.e.), której reguły znamy znacznie dokładniej.

Skąd znamy zasady senetu, skoro nikt ich nie zapisał? Oryginalne zasady senetu zaginęły, ponieważ Egipcjanie nie sporządzili ich spisanego podręcznika. Współczesne reguły to hipotetyczne, choć grywalne rekonstrukcje archeologiczne opracowane m.in. przez Timothy’ego Kendalla i R. C. Bella na podstawie układu plansz i malowideł grobowych.

Czym różni się Królewska Gra z Ur od senetu? Królewska Gra z Ur to dynamiczny wyścig po dwudziestu polach, którego dokładne reguły odczytał z babilońskiej tabliczki klinowej Irving Finkel. W przeciwieństwie do senetu dysponujemy tutaj precyzyjnym zapisem historycznym z II wieku p.n.e. Gra z Ur stała się z czasem jednym z przodków dzisiejszego tryktraka.

Ile możliwych partii istnieje w Go? Liczbę możliwych legalnych układów na planszy Go szacuje się na około 10^170, co dalece przewyższa liczbę atomów w obserwowalnym wszechświecie (ok. 10^80). Właśnie ta kombinatoryczna głębia sprawiła, że komputery potrzebowały zaawansowanych sieci neuronowych, by pokonać ludzkich arcymistrzów.

Czy mancala to pojedyncza gra? Nie. Mancala to rodzina setek tradycyjnych gier polegających na rozsiewaniu i zbieraniu ziaren. Choć odmiany takie jak oware, bao czy toguz kumalak różnią się detalami punktacji i liczbą dołków, łączy je wspólna mechanika arytmetyczna.

Czy papugi naprawdę potrafią liczyć? Badania laboratoryjne nad żako imieniem Alex dowiodły, że ptak ten potrafił bezbłędnie przeliczać zbiory do sześciu elementów oraz rozumiał abstrakcyjną koncepcję zera jako braku obiektów.


Chcesz sprawdzić, jak prosta reguła sprawdza się w praktyce? Zagraj w sudoku w Polydocu, dżunglowej łamigłówce od naszego studia.

Polecane artykuły: skąd wzięła się nazwa naszego studia, dlaczego proste mechaniki gier się nie starzeją, kompletny poradnik sudoku od zera oraz ewolucja i historia sudoku od 1783 roku.

Źródła i dalsza lektura

Stare zasady wciąż tworzą najlepsze łamigłówki

Senet, Go i mancala przetrwały tysiąclecia, bo ich zasady są krótkie, a głębia prawdziwa. Polydocu idzie tym samym tropem: plansza sudoku, której zasady poznasz w minutę, osadzona w dżunglowej wyprawie. Zapisz się na listę oczekujących, by zagrać w dniu premiery.

Zapisz się na listę oczekujących

Jeden e-mail przy premierze, bez spamu.

Trzy kolejne zapiski z tego samego notatnika, wybrane po temacie, a nie przez algorytm.

Wszystkie wpisy